Ana içeriğe atla

Ergin Altay ile Rusçadan Türkçeye Çeviriler Üzerine Bir Röportaj / M. Milât Özçelik



Ergin Altay

1937'de Edirne'de doğdu. Babasının devlet memuru olması nedeniyle çocukluğu Anadolu'nun çeşitli kentlerinde geçti. 1953''te Kuleli Askeri Lisesi'ne girdi. Orada kendi isteğiyle yabancı dil olarak Rusça'yı seçti. 1956'da DTCF Rusça bölümünden mezun oldu. Askeri Lise'de Rusça öğretmenliği yanında Rusça'dan Türkçe'ye çeviri ile ilgilenmeye başladı. İlk çevirisi Yusuf  Ziya Ortaç'ın "Akbaba" dergisinde yayınlanan Zoşçenko'dan bir öyküdür. Daha sonraları özellikle Dostoyevski ve Tolstoy başta olmak üzere çeviriler yaptı. Puşkin, Gogol, Çehov, Gonçarov, Lermontov, Gorki, Bulgakov, Turgenyev çevirdiği diğer yazarlardandır. Mesleğini günümüzde de sürdürmektedir.


 *

Rusçadan Türkçeye çok sayıda kitap çevirdiniz. Neredeyse tüm klasik Rus edebiyatını sizin çevirilerinizden okumak mümkün. Rusça’dan Türkçe'ye yaptığınız çeviriler için neler söylemek istersiniz? Mütemadiyen karşı karşıya kaldığınız sorunlar var mı?

Rusçadan Türkçeye çeviride benim ve, sanırım öteki çevirmen arkadaşların da karşılaştığı en önemli sorun Türkçe ile Rusça dillerinin gramer  yapısının değişik olmasından kaynaklanmaktadır.  Rusça uzun bir cümlenin Türkçeye, anlamda bir kayıp olmadan çevrilmesi zordur. Anlam kaybına göz yumar, okuma ve anlama kolaylığı sağlamak adına cümleyi bölebilirsiniz, ancak ben zor anlaşılma riskin göze alıp, bu yola baş vurmuyorum, okurun zorlanacağı tehlikesini kabullenip, uzun cümleleri bölmüyorum. Türkçenin sözcük hazinesinin Rusçaya oranla yetersizliğini ise Rusça bazı sözcükleri  Türkçede birkaç sözcükle vererek gidermeyi yeğliyorum..


Everest Yayınları tamamı Mehmet Özgül tarafından çevrilmiş olan Çehov külliyatını bastı. İletişim Yayınları ise neredeyse tüm Dostoyevski külliyatını sizin çevirinizle yayımladı… Bu örneklerin bir Rus yazarının tüm eserlerinin özenli bir baskısı işinden ibaret olmadığı inancındayım, ya da bana öyle geldi! Siz ’37, Mehmet Özgül ise ‘36 doğumlu… Hem Mehmet Özgül hem de diğer Rusça çevirmenlerimiz ile ilgili düşüncelerinizi almak isterim. Neler söylemek istersiniz? Rusça çevirmenlerimizin, küçük ve özel bir aile olduğunuzu düşünmüşümdür hep!

Meslektaşlarımdan birkaçıyla ancak telefonda, görüşebiliyorum. Bazıları ile olumlu, bazılarıyla olumsuz (elbette, mesleki yönden, çevirilerinin beni tatmin etmediği, bunu yazara ve Türk okuruna bir ihanet olarak gördüğüm için) düşüncelerim vardır.


Şiirin çevrilebileceğine inanmayanlardan mısınız?! Biliyorsunuz, yalnızca ülkemizde değil, tüm dünyadaki okur çevrelerinde belli bir ölçüde de olsa kabul gören bir kanı bu…  Bildiğim kadarıyla şimdiye değin yayımlanmış onlarca çeviriniz içinde hiç şiir yok. Neler söylemek istersiniz? Örneğin Şavkar Altınel “Şiir çevrilebilen metindir!” der… Siz ne dersiniz?


Şiir belki çevrilebilir, ama ben çeviremem. Attila İlhan bir gün benden örnek olarak birkaç şiir çevirmemi istemişti. Bu işi beceremeyeceğimi söylediysem de, ısrar etmişti. Örnek bir şiir çevirimi kendisine götürdüğümde “Haklısın,  ama bu örnek gene de bende kalsın”, demişti.  Örneğin, Puşkin’in “Yevgeniy Onyegin” manzum romanını çevirmek için birçok kez elime aldım, iki üç sayfa sonra pes ettim, bıraktım. Oysa aynı eseri birileri Türkçeye çevirdi, nasıl olduğunu bilmiyorum. Zira aynı eserin hiçbir dile çevrilemeyeceği konusunda dünya edebiyatçılarında yerleşmiş bir kanı söz konusudur.


Tuhaf olduğu ölçüde kendimce anlaşılır bulduğum bir şey var: yalnızca biz değil, tüm dünya halkları -özellikle 19. yy- Rus Edebiyatına karşı bir yakınlık ve alaka gösteriyor? Sizce nedir bunun sebebi? Ayrıca; bu büyük edebî damarın Bolşevik İhtilali sonrasında bıçak gibi kesildiğini görüyoruz. Neler söylemek istersiniz?

Ben klasik Rus edebiyatının bütün dünyada bizde olduğu kadar ilgi gördüğü kanısında değilim. Bir seyahatim sırasında Olimpos kalıntılarına gitmek için ana yoldan saptığımda otostop yapan Amerikalı üniversite öğrencisi birkaç genci arabama almıştım. Sohbet sırasında konu Rus klasiklerine gelince hiçbirinin Dostoyevski’nin de, Tolstoy’un da adını duymamış olduklarını gördüm.


Henüz çevirmediğiniz ama çevirmeyi çok istediğiniz bir yazar/ kitap varsa bizimle paylaşır mısınız? Ek olarak şunu da sormak istiyorum: Her okurun özel bir bağ kurduğu yazarları/ kitapları vardır. Sizinkiler kimlerdir, nelerdir? Rusça’da, Türkçe’de yahut başka bir dilde?..

Gogol’ün, Dostoyevski’nin eserlerinin hemen hepsini çevirdim, şimdi Turgenyev’i çeviriyorum. Gorki’in, Bulgakov’un belli başlı eserlerini çevirdim. Çeviri benim için bir hayat biçimidir. Beethoven’in beşinci ve dokuzuncu senfonilerini, Çaykovski’i dinlerken duyduğum hazzı çeviri yaparken de duyuyorum. Dolayısıyla çeviriyi bırakamam.


Rusya ve Türkiye halkları arasında bir benzerlik buluyor musunuz?.. Bizim Rus edebiyatına duyduğumuz yakınlığın karşılıklı olup olmadığını öğrenmek istiyorum! Ruslar Nâzım Hikmet dışında hangi yazarlarımızı biliyor, okuyor?

Rus ve Türk halkları arasında doğal bir yakınlık var. Bizlerin Rus klasik eserlerine ilgimiz bundan kaynaklanıyor olabilir. Nazım Hikmet konusu değişik. Aziz Nesin de çevrildi Rusça’ya. Başkaları da çevrilmiş olabilir.


Bildiğiniz gibi yazarlarımızın başka dillere çevrilmesiyle ilgili son yıllarda birtakım iyi gelişmeler var -özellikle de Orhan Pamuk'un Nobel almış olmasının bundaki etkisi yadsınamaz. A. H. Tanpınar'ın “Saatleri Ayarlama Enstitüsü” romanı Penguin Yayınları’nın Klasikler serisinden yayımlandı... Öğrenmek istediğim şey şu: hangi yazarlarımızın hangi kitaplarını diğer dünya dillerinde görmeyi isterdiniz?

Elbette, bütün yazarlarımızın.


Sizce iyi bir okurun (kime iyi okur denir, iyi okur kimdir sorularını bir kenara bırakarak soruyorum) -ulaşamadığı, yahut kısa yoldan, bilmediği için diyelim- orijinalini okuma şansı bulamadığı bir dilden çevrilmiş bir esere/ metne/ kitaba "iyi" diyebilme, bir değer biçme, hatta başka çevirilerle kıyas yapma şansı (/hakkı?) var mıdır?

Çevirilerin kıyaslanmasından daha doğal bir şey olamaz. Çevirinin kötülüğü eseri sıfırlar. Hem yazara, hem okura ihanettir. Şimdilerde bazı yayınevleri başka bir çevirmenin çevirisini alıp biraz değiştirerek basıyorlar. Rusça bilmeyen biri önemli bir yapıtı değiştirerek yayınevine veriyor, yayınevi de bunu bilerek basıyor, okur da ucuz olduğu için alıyor. Bir yayınevi sahibi benden çeviri istediğinde, onun çalışma şeklini bildiğim için o şartla kendilerine çeviri yapamayacağımı söylediğimde bana şöyle cevap vermişti: “Ben de senin çevirilerini alır, Rusça bilmeyen birine verir, birtakım değişiklikler yaptırarak basarım…” 


Genelde şairlere sorulan bir sorudur, daha önce bir çevirmene sorulduğuna hiç şahitlik etmedim ama ziyanı yok, put kıralım: beğendiğiniz genç çevirmenler var mı? Varsa kimlerdir?

Elbette var.


Celal Öner'lerle aranız nasıl? (Günümüz çeviri ortamıyla ilgili düşüncelerinizi bu yolla almak istedim!)

Kendisini tanımıyorum. Elbette, iyi çevirmenlerimiz var.


Çevirilerin edebiyatımıza katkısı nedir? Bunu biraz açar mısınız?

Çevirilerin bir ülkenin edebiyatı, kültürü için ne denli önemli, yararlı olduğu tartışılamaz bir gerçektir. Ancak, her türlü çeviriyi böyle değerlendirmemiz de olanaksızdır. Zira, yalnızca bizim ülkemize özgü bir çeviri çeşidi vardır ki, önemi ya da yararı bir yana, toplum için son derece zararlıdır da. Kitapçı raflarında üç beş liraya satılan klasik eserleri görmeyenimiz yoktur. Yazara da, Türk okuruna da bir çeşit ihanet sayabileceğimiz bu kitapları, ucuz oldukları için alan, sonra da o eseri okuduğunu sanan insanlarımız çoktur. 


Çeviri ve evrensellik konusundaki düşünceleriniz nelerdir? 

Çevirinin evrenselliği konusunda söylenecek tek şey, bu sanat dalının insanlara, başka diyarlardan hemcinslerinin duygularıyla, dünya görüşleriyle, yaşam biçimleriyle, toplumsal sorunlarıyla, hey şeyleriyle tanışma olanağını sağlamasıdır.  


Yorumlar

Bu blogdaki popüler yayınlar

Ey tüm güneşlerin sonsuz uçurumu: Gottfried Benn’in Şiir Dünyası

Şiir Yaşamı Düzeltmeli midir?”başlıklı bir yazısında şöyle derGottfried Ben:“Şiir yazan kişi -düşmanca değil ama- tüm dünyayla karşı karşıyadır. Dünya ona ilişmez, o da dünyaya. Düzeltmek istemez o, ama kendini de düzelttirmez. ... Yani: şiir düzeltmez, ama çok daha önemli bir iş yapar: değiştirir. Şiirin doğasının kocaman bir çekirdeği, ipince bir kenarı vardır; fazla yere değmez, ama değdiği yeri yakar. Şiirin açısından bakıldığında her şey tersyüz olur, tüm kategoriler ve kavramlar karakterlerini değiştirirler.”
Hermann Hesse’nin yıllar önce okuduğum ve bütün gücüyle içime işlemiş bir sözü vardır:“Şair olundu mu birkez, bir daha geri dönülemez!”Hakikat de böyledir! Hakikate de birkez olsun sırtını dönmüş bir insan, -girdiği yoldan- bir daha ‘geri’ dönemez. Şüphesiz bu, oilkduraktan çok uzakta bir menzildir…

“Yumuşak körfez. Karanlık düşleri ormanların./ Yıldızlar kartopuçiçeği kadar ve ağır./ Panterler sıçrar sessiz sedasız arasından ağaçların./ Herşey kıyı. Deniz dur duraksız bağır…

Yusuf Atılgan'ın Bütün Şiirleri (ve Birkaç Soru)

Ölü Su
İçsin mi kansıcağı ikindilerde İki ucu denizsiz çay suyundan Dört boynuzlu yörük öküzü Çıkamaz ininden yaz uykusunda çakıroğlan duvarda çamursarısı sidikkızılı boynuzbozu bir ölüdoğa sıvanın altında kim var Susuz aç kim gizliyor olumlu tarhanayı sevimli ifritlerden as kendini çakıroğlan bir türküde oturacaksın yapayalnız sabah çayları bir türküde üzüm Kısır tarlada gereksiz bir kaya ya da İskender sininde bir kabartma taşdonuğu (yaşadıydı Karacoğlan Kızı Yunus karıncası kansıcağı ikindilerde harman kaşıntısı) Kendir saplarıyla asılmış uzarken yarı yolda Suçluyum sayın yargıç bir zurnacı çingene ısmarlayın ipime Ya siz sayın Yargıç?

Yusuf Atılgan [Yazı Dergisi,Sayı 1,1978.]
*
Ayrılık